اعتبار سیره علما و بزرگان در مباحث اخلاقی و تربیتی

به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمسن کاظم علی محمدی معاون تهذیب و تربیت حوزه علمیه استان آذربایجان شرقی، پیرامون سیره علما و بزرگان در مباحث اخلاقی و تربیتی در یادداشتی ارسالی به خبرگزاری حوزه یادآورشد:

در مباحث تربیتی، فاصله‌ میان دانستن خوبی و خوب بودن، مسئله‌ای بنیادین است. متون و منابع اخلاقی، فضیلت‌ها را تعریف می‌کنند و از رذیلت‌ها پرهیز می‌دهند، اما کمتر می‌توانند نشان دهند که این فضیلت‌ها در زندگی واقعی و تحت شرایط و موقعیت‌های گوناگون، چه صورتی به خود می‌گیرند. سیره‌ علما و بزرگان، پاسخ عملی این پرسش است: چگونه یک انسان وابسته به متن و استدلال، در موقعیت‌های دشوار، از معرفت به عمل می‌رسد و دانش خود را در زندگی فردی و اجتماعی جاری می‌کند؟ از همین رو، مطالعه‌ سیره در سنت حوزوی، نه شاخه‌ای از تاریخ، بلکه بخشی از برنامه‌ تربیت اخلاقی شمرده شده است. با این همه، این جایگاه، خود نیازمند توجیه روش‌شناختی است.

پرسش بنیادی‌تر آن است که سیره‌ علما و بزرگان حوزه، در دو ساحت اخلاق و تربیت و در عرصه‌ زندگی واقعی، تا چه اندازه از اعتبار سندی برخوردار است و تا چه حد می‌تواند مبنای استناد و الگوگیری قرار گیرد؟

در پاسخ به این پرسش باید گفت: کلام بزرگان حوزه به ویژه امام خمینی و امام شهید امام خامنه‌ای (رضوان الله علیهما) پیرامون حوزه و روحانیت، از آن جهت حائز اهمیت است که ایشان در جایگاه عینیت‌بخشی به احکام اسلامی‌ قرار گرفته‌اند و در خط مقدم تماس اسلام با زندگی روزمره در سطوح فردی، اجتماعی، حکومتی و بین المللی حضور داشته‌اند. از این‌رو اشراف بیش‌تر و دقیق‌تری بر رسالت و جایگاه حوزه و روحانیت دارند. در واقع بزرگان و زعمای حوزه که یک عمر در فضای آیات و روایات تنفس کرده‌اند، تا حد زیادی ترجمان عملی و تحقق عینی فهم دین به شمار می‌آیند. بنابراین کلام ایشان از این حیث که می‌تواند کشفی نزدیک به مذاق شریعت باشد شایسته توجه است؛ چنان‌که در مباحث فقهی و اصولی نیز گاه به کلام بزرگان، به‌عنوان بیان‌گر سیره‌ متشرعه یا ارتکاز عقلایی، استناد می‌شود.

مرحوم آیت‌الله‌ بهجت، مطالعه‌ سیره‌ علما را به منزله‌ مشاهده‌ مستقیم ایشان و هم‌سنگ متنی معتبر در اخلاق عملی می‌دانستند و می‌فرمودند:

گمان می‌کنم مطالعه‌ تراجم علمای سَلَف و ملاحظه‌ اعمال آن‌ها به منزله‌ مراجعه به کتب و اخلاقیات، معتبر و مؤثر است. وقتی که گفته می‌شد در فلان مدرسه، اتاق آقا سید محمدکاظم یزدی (ره) در فلان‌جا بود، انصافش این است که با دیدن آن اتاق، گویا می‌دیدم که سید(ره) چگونه بوده است!

نیز می‌فرمود: مراجعه به تراجم علمای سلف، به‌منزله مراجعه به کتاب‌های معتبر اخلاقی است. هرکس که طالب تهذیب و ترقی در امور معنوی است و می‌خواهد از زندگی و عمر خود چیزی استفاده کند، شایسته است به شرح احوال آنها نگاه کند که چه کارها می‌کردند. آقایی می‌گفت: "یکی از اساتید ما اهل برهان و استدلال بود، به‌گونه‌ای‌که هیچ مطلبی را بدون برهان قبول نداشت" ـ به‌طوری‌که یکی از شاگردانش درباره او فرمود: "این مطلب را از ایشان یاد گرفتیم که همه‌جا باید چشممان را باز کنیم. اگر برهانی باشد، قبول کنیم، وگرنه خیر و هیچ مطلبی را از کسی بدون برهان نپذیریم ـ همان استاد، با اینکه برهانی بود، احوال علمای سابق را بدون پرداختن به استدلال و برهان ذکر می‌کرد.

آیت‌الله احمدی میانجی (ره) نیز با بیان برخی الگوهای سازنده، در مورد اهمیت مطالعه‌ سیره‌ علما می‌فرمود:

شرح حال علما و بزرگان را مطالعه کنید. این کتاب "روضات الجنات"، "ریاض العلما"، "تحفه الاحباب" شیخ عباس قمی و "فواید الرضویه" شیخ عباس قمی را مطالعه کنید. ببینید علمای گذشته چه کارها کرده‌اند. آن‌ها برای ما الگو هستند. یکی از چیزهایی که اخلاق و رفتارها را اصلاح می‌کند و ما را تشویق به مطالعه می‌کند، همین خواندن شرح حالِ بزرگان است. واقعاً آدم وقتی این‌ها را می‌بیند، خجالت می‌کشد که ما چه کاره هستیم؟! این قدر علما کار کرده‌اند. من شرح حال محقق حلی، صاحب شرایع را مطالعه کردم. چه زحماتی کشیده است. شرح حال علامه‌ حلی (خواهرزاده‌ محقق حلی) را ببینید که روی اسب، هنگام راه رفتن کتاب می‌نوشته! در آخر کتاب‌هایش نوشته که کجا کدام قسمت را تألیف کرده. یک جزء از کتاب "تذکره" را در سلطانیه‌ی زنجان نوشته، یک تکّه‌اش را نمی‌دانم در کرمانشاه نوشته؛ کتاب‌هایش را همین‌طور در سفرها تألیف کرده است. وقتی شاه خدابنده به دست علامه‌ حلی شیعه شد، ایشان علامه را ول نکرد. برای علامه یک مدرسه‌ سیّار ترتیب داد، یک سالن درس و حجره‌ها و غیره؛ همه‌ این‌ها را از خیمه درست کرد. هر کجا می‌رفتند، خیمه‌ها را می‌زدند، طلبه‌ها در آن‌ها مشغول درس و بحث و مطالعه می‌شدند. مرحوم علامه هم مشغول نوشتن می‌شد.

اگر شرح حال علما را [در] ایّام بیکاری مطالعه کنید، شما را خیلی برای مطالعه تشویق می‌کند و خیلی به خودسازی راغب می‌سازد. حالات علما، شما را وادار به زهد و فداکاری می‌سازد. من یک وقتی رفته بودم همدان، خدمت مرحوم آخوند ملاعلی همدانی. همان‌جا گفتم: خدایا! این آقا چه کار کرده که این قدر خوب شده است؟! آخوند همدانی هم گفته بود که اگر آدم از همدان برود دو رکعت نماز پشت سر آقای زنجانی بخواند، برگردد، می‌ارزد. یک آقایی هم از قم پا شده و رفته بود همدان، خانه‌ آخوند همدانی، دو تا چایی خورده و برگشته بود. حتّی ناهار هم نمانده و فقط برای دیدن آن بزرگوار رفته بود. این‌ها الگو هستند. شرح حال این‌ها را بخوانید.

امام شهید (ره) نیز با وجود اظهار ناراحتی از فقدان تحلیل درست و جامع از زندگی طلبگی، به طلاب سفارش می‌کند که کتاب سیاحت شرق مرحوم آقانجفی قوچانی را مطالعه کنند:

ما متأسفانه یک تحلیل درست و حسابی از زندگی طلبگی نداریم تا این نکات و ظرایف توی آن منعکس شده باشد. معمولاً شرح حال‌هایی که هست، متوجه به این خصوصیات و این نکات نیست. این کتاب زندگی مرحوم آقانجفی قوچانی که به اسم "سیاحت شرق" منتشر شده، خیلی چیز جالبی است. من به برادران و خواهران توصیه می‌کنم کتاب را بخوانند. خود مرحوم آقانجفی، یک شخصیت بسیار ممتازی بوده، یک انسان معنوی بوده. مرحوم شهید مطهری ایشان را در قم دیده بود و به من می‌گفت: ایشان اهل مکاشفه و اهل معنا بودند. کتاب دیگری ایشان دارد به نام "سیاحت غرب" که در احوال عالم برزخ و پس از مرگ نوشته شده به شکل داستانی. مرحوم مطهری می‌گفتند من احتمال قوی می‌دهم که این‌ها مکاشفات این مرحوم هست و به این شکل در کتاب سیاحت غرب آن را ثبت کرده. یک چنین شخصیتی [است]. آن‌جا منعکس است که طلبه چه‌جوری درس می‌خواند و چه‌جوری تلاش می‌کند و چه‌جور پای درس استاد می‌رود و استاد را انتخاب می‌کند و چه‌جور عبادت می‌کند و چه‌جور گرسنگی می‌کشد. البته زمان آقانجفی با حالا یک مقداری فرق می‌کند و ما نمی‌گوییم صد در صد آن‌جور است. نه، خیلی چیزها هست که زمان مرحوم آقانجفی نبود و خوب هست، امروز هست. بهتر از آن هم هست.

آن روز طلبه‌ها جهاد در راه خدا و مبارزه‌ی در راه خدا را مثل امروز بلد نبودند و حضور در میدان‌های خطر را؛ و همت‌های این چنین بلند که ناظر به اداره‌ی دنیای اسلام است و حاکمیت اسلام در کل دنیای بشریت. از آن طرف هم البته تجرد و غنای نفس طلبه‌های آن روز شاید بیش‌تر بود. توجهاتشان یک مقداری بیش‌تر بود. طبعاً جلوه‌های زندگی صنعتی یک تأثیراتی می‌گذارد روی روح‌ها و فکرها؛ اما عبادت دانستن درس و به عنوان یک کار عبادی، یک وظیفه‌ی شرعی و الهی درس خواندن، این یک چیز فوق‌العاده مهمی در حوزه‌های علمیه هنوز هم هست .

حجت‌الاسلام‌ و المسلمین حاج آقای قرائتی می‌گوید: به علامه‌ طباطبایی گفتم: اوایل تحصیل و طلبگی‌ام، زمانی که عبادت می‌کردم، حال بهتری داشتم! هر چه علمم زیادتر شده، حال و توجّهم کمتر شده است؛ دلیلش چیست؟ ایشان فرمود: دلیلش این است که این‌ها که خوانده‌ای، علم حقیقی نبوده. اگر علمِ حقیقی و واقعی بود، تواضعِ انسان زیادتر می‌شد. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: ثَمَرَةُ الْعِلْمِ‌ الْعِبَادَة. علم واقعی آن است که هر چه زیادتر می‌شود، خشوع و عبادت انسان زیادتر می‌گردد.